نگاهی به کارنمای عکاسی Genesis از سباستیائو سالگادو
سارا نوری
بازگشت به آغاز یا بازسازی یک اسطوره بصری؟
کارنمای «Genesis» یکی از جاه طلبانه ترین پروژه های عکاسی مستند ـ هنری در دهه های اخیر است؛ پروژهای که سباستیائو سالگادو طی بیش از هشت سال و در مناطق دورافتاده ی جهان شکل داد. این مجموعه، با تمرکز بر مناظر بکر، حیاتوحش و جوامع انسانی دور از مدرنیته، تلاشی است برای بازنمایی «زمین پیش از زخم»، جهانی که هنوز به طور کامل در منطق سرمایه گذاری ، صنعت و مصرف حل نشده است.
در نگاه نخست، تصاویر «Genesis» خیره کننده اند: قاب هایی عظیم، نورپردازی حساب شده و کنتراست های پرقدرت سیاه و سفید که طبیعت و انسان را در شکلی باشکوه و تقریبا فرازمینی نشان می دهند. اما همین شکوه، نقطه ی آغاز پرسش های انتقادی است.
زیباشناسی باشکوه؛ سلاحی دو لبه
سالگادو به خوبی می داند چگونه زیبایی را به زبان مسلط تصویر بدل کند. استفاده ی آگاهانه از سیاه و سفید، نه صرفاً یک انتخاب فرمی، بلکه استراتژی مفهومی پروژه است. حذف رنگ، تصاویر را از زمان حال جدا می کند و آن ها را در وضعیتی اسطوره ای و فراتاریخی قرار می دهد؛ گویی این انسان ها و مناظر، نه متعلق به اکنون، بلکه بازماندهی یک آغاز مقدساند.
با این حال، همین زیبایی اغراق شده خطر رمانتیزه کردن را به همراه دارد. رنج، زیست دشوار، و پیچیدگی های اجتماعی جوامع بومی در بسیاری از تصاویر، در زیر لایه ای از شکوه بصری پنهان می شود. مخاطب، بیش از آن که با واقعیت زیسته ی سوژه ها مواجه شود، با تصویری آرمانی و پالایش شده روبه روست.
اخلاق بازنمایی: چه کسی روایت میکند؟
یکی از مهمترین محورهای نقد«Genesis» ، مسئله ی اخلاق تصویر است. سالگادو به عنوان عکاسی غرب دیده و جهانی، در جایگاه ناظرِ قدرتمند قرار دارد؛ ناظری که انتخاب می کند چه چیزی دیده شود و چه چیزی حذف گردد. سوژه های این مجموعه اغلب بی ناماند و بی صدا و فاقد روایت شخصی اند باقی می مانند.
آیا این تصاویر به جوامع بومی امکان سخن گفتن می دهند، یا آن ها را به نمادهایی زیبا از «دیگری ناب» تبدیل می کنند؟
در«Genesis» ، انسان بومی بیش از آن که کنشگر اجتماعی باشد، به بخشی از منظره بدل می شود؛ هماهنگ با کوه، ابر، حیوان و رودخانه. این همسان سازی، اگرچه شاعرانه است، اما می تواند به حذف تاریخ، سیاست و تضادهای واقعی بینجامد.
انسجام مجموعه و روایت غیرخطی
از نظر چیدمان و انسجام، «Genesis»مجموعه ای منظم و حساب شده است. تصاویر نه بر اساس روایت خطی، بلکه بر اساس همنشینی های مفهومی کنار هم قرار گرفته اند. مخاطب از جغرافیایی به جغرافیای دیگر پرتاب می شود، اما در همه جا با یک زبان بصری واحد روبه روست.
این انسجام، هم نقطه ی قوت است و هم ضعف. از یکسو، امضای بصری سالگادو را تثبیت می کند؛ از سوی دیگر، خطر یکنواختی و تکرار فرمی را در پی دارد. برخی تصاویر، علیرغم کیفیت بالا، بیش از آن که چیزی تازه بیفزایند، تأییدکننده ی تصاویر پیشیناند.
جایگاه «Genesis» در عکاسی معاصر
«Genesis»را می توان در مرز میان عکاسی مستند، هنر مفهومی و روایت زیست محیطی قرار داد. این پروژه، برخلاف جریان های انتقادی جدید که بر مشارکت سوژه یا چندصدایی تأکید دارند، همچنان به نگاه مؤلف محور وفادار است.
در جهانی که عکاسی معاصر به سمت روایت های خرد، صداهای محلی و شکستن اقتدار عکاس حرکت می کند، «Genesis»بیشتر یادآور سنت باشکوه عکاسی کلاسیک مستند است؛ سنتی که هم تحسین برانگیز است و هم محل مناقشه.
سخن آخر
«Genesis»مجموعه ای قدرتمند، تأثیرگذار و در عین حال مسئله برانگیز است. این کارنما ما را وادار می کند
نه تنها به وضعیت زمین، بلکه به شیوه ی نگاه کردن خود بیندیشیم. زیبایی در این مجموعه، هم ابزار
آگاهی بخشی است و هم پردهای که واقعیت را نرم و قابل تحمل می کند.
قدرت «Genesis» در همین تناقض نهفته است: میان هشدار و ستایش، میان مستند و اسطوره، میان همدلی و فاصله.
